“Voices of the past”: het verband tussen object, herinnering en identiteit.

Voices of the past”: het verband tussen object, herinnering en identiteit.

Auteur: Isaura Calsyn

 

 

Een masker is niet zomaar een structuur dat werd gecreëerd. Het is geen attribuut die ze gebruikten om te dansen. Het is eigenlijk een geest en het vervult een bepaalde functie: het is een ritueel.

Dit is de stem van Mulume Griot Tshitenge, de gardien des traditions congolaises en de ambassadeur van de collectie Congolese objecten van Etnografische Verzamelingen Universiteit Gent. Zijn doel is om mensen bewust te maken van de oude gebruiken en rituelen van zijn volk. Kennis die spijtig genoeg dreigt verloren te gaan. Wat er nog overblijft zijn de objecten. Deze materiële resten zijn verzameld in een koloniale context, en hebben daardoor een immens verleden achter de rug. Ze kunnen iets totaal anders betekenen voor de ene dan voor de andere, maar uiteindelijk zorgen ze allemaal voor een direct contact met het verleden.

In de antropologie en de etnografie was men er lang van overtuigd dat deze verzamelingen een directe weerspiegeling waren van de Congolese cultuur. Één visie was dominant, de context of betekenis voor de Congolezen zelf kwam niet aan bod. Maar een object is zoveel meer dan die ene visie, het kent verschillende ‘betekenislagen’. Daarom is het zo belangrijk om niet enkel de stem van de expert te horen, maar ook van Mulume en anderen, die een enorme hoeveelheid oraal overgedragen kennis kunnen delen. Het wordt tijd dat gemeenschappen zelf hun verhaal kunnen vertellen. De begeleiding van experts is daarbij welkom.

Bij Etnografische Verzamelingen staan natuurlijk de collectie en de objecten centraal. Toch is het ook belangrijk om een zekere context te bieden. Een object gaat namelijk door verschillende ‘levensfasen’. De creatie van bijvoorbeeld een masker is de eerste fase, waarbij de maker een bepaalde symbolische betekenis geeft aan dat masker. Wanneer er ingrijpende culturele veranderingen plaatsvinden, bijvoorbeeld de kolonisatie, wordt het object handelswaar. Het masker kan dan terechtkomen in een museumcollectie. In dat museum krijgt het eigenlijk opnieuw sacrale waarde en betekenis. Maar de betekenis die het museum aan het object geeft kan erg verschillen van de betekenis die de maker gaf. Ivan Karp verwoord op een prachtige wijze de verschillende interpretaties van een object:

It can be a piece of art, a sign of a culture’s place in an evolutionary hierarchy, a sign of heritage, or a mark of oppression.

Werken met objecten als historische bron heeft als voordeel dat ze stabiel zijn. Een gebeurtenis ontstaat op een bepaald moment in tijd en ruimte, maar verdwijnt daarna weer. Een object daarentegen blijft materieel bestaan doorheen de tijd en is niet alleen een overblijfsel van het verleden, maar heeft ook een bepaalde betekenis in het heden. Deze betekenis zit in identiteitsvorming. In de moderne periode komt de identiteitsvorming in een zeer zware crisis terecht. De globalisering en migratie zorgen voor onzekerheid in snel veranderende tijden. Objecten kunnen ankerpunten zijn in de herinnering van vroegere tradities. Ze kunnen aangevuld worden met orale getuigenissen van overgeleverde kennis van bijvoorbeeld ouders en grootouders. Critici van het gebruik van orale bronnen stellen vaak als argument dat de kennis die men verkrijgt onbetrouwbaar is. We kunnen eigenlijk van geschreven bronnen ook nooit zeker weten of de kennis betrouwbaar is of niet. Bij orale bronnen wordt niet de gebeurtenis, maar wel de herinnering aan die gebeurtenis door persoonlijke ervaring beschreven. In culturen met weinig geschreven bronnen zijn objecten en orale overleveringen dus uitermate belangrijk voor het creëeren van een identiteit.

Omdat er weinig geschreven informatie is over de herkomst en het gebruik van een object, is het altijd een zoektocht naar de juiste interpretatie. Source communities kunnen daarom een enorm grote hulp zijn. Deze gemeenschappen zijn een kennisbron van tradities die oraal zijn overgeleverd. Natuurlijk kunnen er discussies ontstaan over de intepretatie van een bepaald object. Het museum moet dan de rol opnemen van bemiddelaar. Zo wordt het museum niet enkel een mausoleum van waardevolle objecten, maar ook levendige plaatsen van betekenis voor gemeenschappen die een deel van hun erfgoed in het museum kunnen vinden.

Het aanstellen van ambassadeurs in het museum kan een unieke kans bieden om de samenwerking met de lokale gemeenschappen te versterken door een vertrouwensband op te bouwen. Mulume is zo’n ambassadeur. Hij engageert zich door zijn kennis over rituelen en orale tradities met ons en het publiek te delen. Zijn visie wordt dan geplaatst in een grote verhaal, dat een samensmelting is van academische kennis en persoonlijke herinnering. Deze unieke mix spreekt het publiek vandaag de dag sterk aan.

Het betrekken van source communities zorgt er ook voor dat het museum bezig is met de hedendaagse sociale, culturele en educatieve vraagstukken. De leefwereld van bepaalde minderheden, bijvoorbeeld de Congolese diaspora gemeenschap in Gent, wordt zo direct bij het proces van betekenisgeving betrokken. Vroeger legde men vooral de nadruk op het verzamelen van objecten om ze dan te plaatsen binnen volledige en harmonieuze verhalen. Het geloof in grote verhalen en absolute objectiviteit is nu aan het tanen. Meerstemmigheid en betrekking van het publiek spelen een steeds grotere rol en zorgen voor culturele diversiteit.

 

Literatuur

Alivizatou, Marilena. “Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship.” Papers from the Institute of Archaeology  17 (2006): 47-57.

Cauvin, Thomas. Public history: a textbook of practice. New York: Routledge, 2016.

Gielen, Pascal. De onbereikbare binnenkant van het verleden. Over de enscenering van het culturele erfgoed. Leuven: LannooCampus, 2007.

Karp, Ivan. Museums and communities. The politics of public culture. Washington D.C: Smithsonian Institution, 2013.

Kasfir, Sidney Littlefield. African Art and the Colonial Encounter. Inventing a Global Commodity. Bloomington: Indiana University Press, 2007.

Vierregg, H. Inleiding in  ICOFOM International Studies Series Supplement 33, 2004.